Kiezen voor de Toekomst

Kiezen voor de Toekomst en Perspectiefnota 2026-2029

Vorig jaar stond de perspectiefnota in het teken van keuzes maken voor de toekomst. Dat was nodig, omdat Meppel stond voor een combinatie van uitdagingen: een stevige ambitie om te groeien; de noodzaak om te investeren in het voorzieningenniveau; dreigende financiële tekorten en een moeizame arbeidsmarkt.

Enkele van deze uitdagingen waren op dat moment al verbeterd: de reserves zijn flink toegenomen; het financiële ravijn is opgeschoven naar 2028 (in plaats van  2026) en minder diep; en we hebben geld weten binnen te halen voor investeringen in woningbouw en infrastructuur. De destijds vermelde onzekerheid over de toekomst geldt onverminderd: internationale en nationale ontwikkelingen hebben de voorspelbaarheid van wat ons te wachten staat bepaald niet vergroot. Onzekerheid over bijvoorbeeld inflatie, energieprijzen en regelgeving van hogere overheden vergroten de noodzaak om wendbaar te zijn en rekening te houden met risico’s[1]. 

De keuzes die bij de vaststelling van die perspectiefnota zijn gemaakt, bestaan uit een combinatie van investeringen en besparingen:

-  Investeringen om Meppel sterker en meer toekomstbestendig te maken, gericht op groei overeenkomstig de Omgevingsvisie;
-  Investeringen in preventie om te voorkomen dat situaties verslechteren en daardoor de kosten in zorg en ondersteuning, maar ook van onvoldoende onderhouden bruggen, wegen, accommodaties e.d. op termijn oplopen. Investeringen in de organisatie om op termijn te besparen op personele inzet én concurrerend te zijn op de arbeidsmarkt van de toekomst;
-  Besparingen en structuurversterkingen hand in hand, waarbij het beperken van de negatieve impact op de samenleving leidend uitgangspunt is;
-  Sparen voor later: structureel middelen beschikbaar maken voor noodzakelijke vervangingen (gebaseerd op beheerplannen)[2].

Concreet zijn de volgende besluiten genomen:

1.    Korte termijn. In 2026 en 2027 een begin te maken met structurele besparingen. In 2026 door met name lucht uit de begroting te persen door middel van het schrappen van posten die niet meer nodig zijn. In 2027 door besparingen te realiseren met zo min mogelijk nadelen voor de samenleving en die relatief eenvoudig te realiseren zijn;
2.    Middellange termijn. Voorbereidingen te treffen voor besparingen en andere maatregelen, die per 2028 gerealiseerd moeten zijn;
3.    Lange termijn. Onderzoeken te verrichten die in de eerste helft van 2026 tot concrete plannen van aanpak worden gebracht en in de jaren daarna tot uitvoering. Daarbij geldt dat zij voorinvesteringen vergen, die terugverdiend moeten worden door structurele opbrengsten op termijn;
4.    Zwembad en reserves. Het principebesluit te nemen tot vernieuwing van het zwembad, waarbij het uitgangspunt is dat minimaal een instructiebad, gericht op zwemveiligheid, en ruimte voor sportverenigingen behouden blijft. De kosten van eventuele aanvullende faciliteiten moeten in principe via andere financieringsbronnen worden terugverdiend (dus via een businesscase). Deze investering (deels) te bekostigen uit 'overschot' binnen de algemene reserves;
5.    Vervangingsinvesteringen. Het bedrag dat structureel nodig is ter dekking van de noodzakelijke vervangingen (gebaseerd op beheerplannen) op te nemen in de meerjarenbegroting. Beheerplannen op te stellen voor zo ver dit nog niet is gebeurd en daarmee het totaalbedrag te berekenen[3].

We geven hieronder de stand van zaken en de voortgang rond deze besluiten. Bij de begroting in het najaar zullen concrete besluiten moeten worden genomen over 2027 en de voornemens voor 2028. Voor de jaren daarna is nog tijd voor nader onderzoek, overleg en nadere uitwerking.

Excel-tabel

Korte termijn

De beperkte besparingen voor de korte termijn van € 0,2 miljoen per jaar die vanaf 2026 is opgenomen in de perspectiefnota, is bij de programmabegroting 2026-2029 volledig ingevuld door administratieve bijstellingen. Conform de motie van de raad is hierbij het 'Overzicht kleine besparingsopties' niet ingezet.

Middellange termijn

In de Perspectiefnota 2026-2029 zijn taakstellende besparingen opgenomen voor de jaren 2027-2028. Het gaat om € 0,6 miljoen in 2027 en € 2,6 miljoen in 2028. In 2027 wordt in elk domein (sociaal, fysiek en bedrijfsvoering) een besparing gerealiseerd van € 0,2 miljoen. In 2028 is de verdeling van de taakstellingen als volgt: € 0,6 miljoen voor het Sociaal domein, € 1,0 miljoen voor het fysieke domein en € 1,0 miljoen voor bedrijfsvoering. De besparing op de bedrijfsvoering is de opstap naar de grotere besparing van € 2,5 miljoen in 2030.

Hieronder worden de besparingen in het Sociaal domein en het Fysiek domein nader toegelicht. De opties die tijdens het proces van "Kiezen voor de Toekomst" zijn voorgelegd en door de raad van een eerste duiding zijn voorzien, zijn nader tegen het licht gehouden. Over de bedrijfsvoering wordt de voortgang in het proces aangegeven.

Ø  Sociaal domein

Uitgangspunt voor de voorgestelde besparingen is dat zij zo min mogelijk negatieve impact hebben op inwoners en samenleving. Dit sluit aan bij de richting die de raad vorig jaar aangaf. De taakstelling voor 2028 in het Sociaal domein is € 600.000. Die achten wij grotendeels haalbaar op basis van het bovengenoemde uitgangspunt - door strakker begroten, efficiënter inrichten en hier en daar eenduidiger toepassen van regels. Opties met meer negatieve impact vergen nader onderzoek naar de consequenties. We proberen die zo goed mogelijk in beeld te brengen bij de begroting, zodat daarover dan keuzes gemaakt kunnen worden.

Ø  Fysiek domein

Ook in het Fysiek domein zijn de besparingsopties uit "Kiezen voor de Toekomst" nader beoordeeld. Dit is gebeurd aan de hand van de duidingen van de raad van vorig jaar en op haalbaarheid. Op een enkele maatregel na hebben deze opties alle impact op de samenleving en/of de openbare ruimte. Het gaat dan om het verminderen van dienstverlening, om het verminderen van ambitie of het verhogen van lasten. Een politieke afweging is noodzakelijk, die bij de begroting gemaakt moet worden op basis van een voorstel van het nieuwe college.

Ø  Bedrijfsvoering

De besparingen in de bedrijfsvoering hebben een breder doel om de gemeentelijke organisatie meer toegerust te maken voor de toekomst. Dit vraagt aanpassingen in de organisatie, die meerjarige inspanningen vergen. De horizon voor realisatie ligt op 2030, maar vanaf 2028 worden de eerste resultaten zichtbaar. De beschrijving van dit proces treft u hieronder aan bij de lange termijn. Voor 2027 worden de besparingen gerealiseerd door intern-technische ingrepen, zoals het verminderen van het aantal abonnementen en dergelijke.

Lange termijn

Voor de lange termijn zijn in de Perspectiefnota 2026-2029 drie onderzoeken uitgezet, die tot structurele verbeteringen moeten leiden. Hieronder worden de vorderingen in deze onderzoeken geschetst en wordt kort vooruitgeblikt.

Ø  Preventie in het Sociaal domein

Het proces rondom de onderzoeksopdracht, bestaande uit drie actielijnen, is in volle gang. De eerste actielijn, gericht op de doorontwikkeling van de sociale basis, was al eerder gestart en is de afgelopen periode verder uitgewerkt. Onlangs heeft het college hiervoor het implementatieplan vastgesteld. Dit plan is tot stand gekomen na een intensief participatietraject en vormt de basis voor de uitvoeringsagenda voor 2026, waarmee de verdere versterking van de sociale basis wordt gerealiseerd. De tweede en derde actielijn, gericht op preventieve voorzieningen en lichtere/collectievere voorzieningen, worden momenteel procesmatig uitgewerkt. Tegelijkertijd zijn er al ontwikkelingen gaande die binnen deze actielijnen vallen. Zo wordt onder andere gewerkt aan de inrichting van preventieve jeugdvoorzieningen (uitvoeringsagenda jeugd) die naar verwachting op termijn bijdragen aan het terugdringen van de maatwerkkosten binnen de jeugdhulp.

Daarnaast wordt onderzocht hoe de voortgang en effecten van de totale onderzoeksopdracht structureel gemonitord kunnen worden, zodat inzichtelijk wordt wat de inzet oplevert en waar verdere aanscherping nodig is. De eerder geschetste verwachting dat met de inzet van de eerder toegekende incidentele investeringsbedragen een besparing van € 0,4 miljoen per jaar ingaande 2030 kan worden gerealiseerd, staat nog steeds.

Ø  Wijk- en dorpsgericht werken als vliegwiel voor samenwerking

De gemeente Meppel werkt via Wijk- en Dorpsgericht werken (WDW) aan sterke, leefbare wijken en dorpen. Het uitgangspunt is dat vraagstukken in wijken en dorpen – zoals leefbaarheid, sociale samenhang, veiligheid en ondersteuning- nauw met elkaar verbonden zijn en het meeste effect hebben wanneer zij in samenhang worden opgepakt, samen met inwoners en maatschappelijke partners.  Sinds de perspectiefnota van vorig jaar loopt een onderzoek naar de werking van WDW als vliegwiel voor samenwerking. De gemeente heeft een extern bureau opdracht gegeven dit onderzoek uit te voeren. Het onderzoek richt zich op de vraag hoe WDW bijdraagt aan betere samenwerking tussen gemeente, partners en inwoners en hoe deze manier van werken kan leiden tot meer maatschappelijke impact en een doelmatigere inzet van middelen. 

Uit het lopende onderzoek komt naar voren dat WDW vooral waardevol is doordat signalen uit wijken en dorpen vroegtijdig worden opgehaald. Hierdoor kunnen knelpunten en kansen sneller worden gesignaleerd en wordt beter aangesloten bij wat inwoners nodig hebben. Inwoners en maatschappelijke organisaties ervaren WDW als een herkenbaar en nabij aanspreekpunt en waarderen het meedenken en de verbindende rol van de gemeente. Tegelijkertijd laat het onderzoek zien dat de opbrengsten van WDW niet vanzelfsprekend ontstaan. De meerwaarde zit vooral in het daadwerkelijk benutten van signalen uit wijken bij bredere keuzes: welke opgaven vragen prioriteit, waar worden middelen ingezet en waar is samenwerking nodig om versnippering of dubbel werk te voorkomen. Wanneer dit lukt, draagt WDW bij aan effectievere oplossingen die beter passen bij de praktijk in wijken en dorpen en aan een doelmatiger inzet van middelen. Het onderzoek brengt in kaart welke kwaliteiten en vormen van samenwerking hierbij cruciaal zijn en hoe beleidskeuzes en investeringen hierop kunnen aansluiten. Het uiteindelijke doel is om een goed onderbouwd beeld te krijgen van hoe WDW zich verder kan ontwikkelen als vaste en herkenbare werkwijze binnen de gemeente Meppel, zodat de gemeente ook in de toekomst in samenhang, dichtbij en effectief kan blijven werken.

Het bureauonderzoek en de diepte-interviews zijn afgerond. Op dit moment wordt gewerkt aan de conclusies van het onderzoek. Het rapport wordt opgeleverd, daarna gaat het richting college en vervolgens naar de raad. Met de inzet van de eerder toegekende investeringsbedragen van € 0,2 miljoen de eerste drie jaren, verwachten we met ingang van 2029 uiteindelijk een besparing van € 0,3 miljoen per jaar te realiseren. 

Ø  Investeren in de toekomst van de organisatie

In de Perspectiefnota 2026-2029 is - net als bij 'preventie in het Sociaal domein' en 'Wijk- en dorpsgericht werken' -  budget beschikbaar gesteld voor de start van 'Investeren in de Toekomst'. Het programma 'Investeren in de Toekomst' beoogt de ambtelijke organisatie flexibeler en wendbaarder te maken zodat kan worden omgegaan met het personeelsravijn dat verwacht wordt rond 2030. Naar verwachting kan in 2030 30% van de vacatures niet ingevuld worden terwijl het aantal gemeentelijke taken gelijk blijft of groeit. Daarnaast kan Investeren in de Toekomst een bijdrage leveren aan het dichten van het verwachte financiële ravijn.

In 2025 zijn voorbereidingen getroffen voor het starten van het programma. Er is gestart met het vooronderzoek hoe het programma het beste kan worden ingericht. Er is een begin gemaakt met het opstellen van de benodigde visie en beleidsdocumenten die richting moeten geven en kaders gaan stellen aan de producten uit Investeren in de Toekomst. Daarnaast is gestart met een aantal pilottrajecten rondom de inzet van AI die op middellange termijn tot optimalisatie van een aantal administratieve processen kan leiden. 

Direct na het vaststellen van de bestuursopdracht is gestart met het werven van een programmamanager/kwartiermaker Investeren in de Toekomst die in 2026 de kosten-/baten analyse gaat maken welke optimalisaties mogelijk zijn en wat de prioritering van de optimalisaties is. Daarnaast gaat de kwartiermaker het programmaplan opstellen en het programmateam samenstellen zodat naar verwachting in het najaar gestart kan worden met het daadwerkelijk realiseren van de programmadoelen.

Deze perspectiefnota is voornamelijk informatief van karakter. De voorbereiding is gedaan door het 'oude' college, op het moment dat de vorming van het nieuwe college gaande was. Het nieuwe college is daarom nog niet in staat geweest om de perspectieven voor de toekomst aan te geven. Dit verkiezingsjaar is de komende (meerjaren)begroting 2027-2030 hét moment voor de keuzes voor de toekomst.

Met deze perspectiefnota geven we wel een blik op de voortgang rond het traject "Kiezen voor de Toekomst". In de begroting 2027-2030 worden voorstellen voor besparingen concreet gemaakt zodat zij in 2027 kunnen worden doorgevoerd en de besparingen voor 2028 kunnen worden voorbereid.